Karaalee ittiin tasgabbii qabaatan 10

Karaalee ittiin tasgabbii qabaatan 10

Karaalee ittiin tasgabbii qabaatan 10 Yeroo Namoonni biroo to’annoo ala itti ta’anitti!

Haalota tasgabbeessuu hin dandeessu. Wanti ati gochuu dandeessu of tasgabbeessuudha. Haalonni sun suuta suutaan ni darba.

Tasgabbiin humna guddaa namaati. Dandeettiin garmalee deebii kennuu dhiisuu ykn wantoota dhuunfaatti fudhachuu dhiisuu sammuu kee qulqulluu fi garaan kee nagaa akka qabaatu taasisa. Kunis haala jireenyaa irra caalaan olaantummaa siif kenna. Akkasumas shaakala guyyaa guyyaa ta’u. Waggoota muraasa darban keessa of keessatti tasgabbii horachaa tureera — amala koo kan amala koo kan ani irraa eegu waliin wal hin simne aarii fi namoota waliin falmuu koo suuta suutaan leenjisaan ture.

Akka namaatti hundi keenya wanti akkamitti ta’uu akka qabu yaada mataa keenya keessaa qabna. Kan nama gaddisiisu immoo yeroo baayyee kan baay’ee nu jeequ kana. Wantoonni akka nuti eegnutti yeroo hin sirranne, akkasumas namoonni akka “ta’utti” amala yeroo hin agarsiifne ni mufanna. Maatiin keenya haala murtaa’een akka socho’an, hiriyyoonni keenya yeroo hunda gara laafessa akka ta’an, namoonni hin beekne immoo rakkina akka hin qabne ni eeganna.

Yeroo ammaa kana tasuma karaa kamiinuu walitti dhufeenya uumuu yoo dandeesse, yeroon dhugaa of yaadachiiftu amma: Akkaataa namoonni biroo itti amala qaban to’achuu hin dandeessu. Waan ta’u hunda to’achuu hin dandeessu. Wanti ati to’achuu dandeessu akkaataa itti haalota hundaaf deebii kennitudha. Tasgabbiin humna guddaa kee haa ta’a.

Yeroo akka waan golgaan kee afuufamuutti sitti dhaga’amutti hafuura dheeraa baafadhu. Hafuura baafachuun gadi fageenyaan dhiphina gadhiisa, deebii lolaa ykn jeeqamuu keenya tasgabbeessa. Akkasumas narvii yaaddoo keenya akka callifnu nu dandeessisa. Kanaaf haalli kamiyyuu yoo ta’e deebii ijaarsaa caalu filanna. Kanaaf fakkeenyaaf, yeroo itti aanutti konkolaachisaan biraa tiraafikaa keessatti si kutu hafuura baafachuu fi hafuura baasuuf waan dandeessu hunda godhi. Qorannoon dhiheenya kana barattoota koorsii haaraa dhibba lamaa fi lama waliin keessummeessine keessatti, osoo tiraafikaa loluu garmalee deebii kennuudhaan guyyaa giddu galeessaatti garmalee deebii kennuudhaaf sababa baay’inaan caqasame ture. Mee yaadi! Konkolaachiftoonni karaa irra jiran hundinuu sochii harkaa fokkisaa osoo hin godhin dura, ykn jechoota xuraa’oo iyyuu isaanii dura hafuura dheeraa yoo fudhatan.

Dhugaadha yeroo waan namoota irraa eegnu hin arganne, keessumaa yeroo isaan gara jabeeyyii fi rakkisaa ta’an nu maraachuu danda’a. Garuu waan hin jijjiiramne jijjiiruuf yaaluun warri kaan sirriitti akka nuti barbaannu akka ta’an barbaaduu qofti hin hojjetu. Kanaafuu jijjiirama tokko tokko goonee fakkeenya ta’uun gaggeessuu qabna.

• Hafuura gadi fageenyaa fi yeroo baay’ee fudhachuuf.

• Namoota biroo to’achuu akkan hin dandeenye of yaadachiisuuf.

• Namoonni biroo jireenya isaanii akka fedhanitti danda’uu akka danda’an of yaadachiisuuf.

• Amala isaanii akka dhuunfaatti akka hin fudhanne.

• Gaarii isaan keessa jiru arguuf.

• Yaada fi ejjennoo ani waa’ee namoota biroo qabu kan mufannaa hin barbaachifne fidu gadhiisuuf.

• Yeroo namoonni kaan rakkisaa ta’an yeroo baay’ee yeroo rakkisaa ani homaa hin beekne keessa akka jiran yaadachuuf. Bakka isaaniif kennuufis.

Akkasitti ta’uun shaakala barbaada. Garuu gatii qaba. Mufannaa akkan hin qabne na taasisa, caalaatti sammuu akkan qabaadhu na gargaara, hariiroo koo ni fooyyessa, dhiphina koo ni hir’isa, akkasumas addunyaa kana xiqqoo nagaa akkan ta’u naaf hayyama. Akka na waliin taatan abdiin qaba…

Tasgabbii fi Sammuu nagaa qabaachuu Shaakali

Yoo nagaa dabalataa fi mufannaa keessoo xiqqaa ta’e sitti dhaga’amuuf qophoofte, yeroo warri naannoo koo jiran of qabachuu hin dandeenye fakkaatuttillee, karaaleen ani tasgabbaa’ee walitti qabamuu baradhe tokko tokko kunooti. Qajeeltoowwan kun qabxiilee murteessoo ariifataa armaan olitti ibsaman kan cimsan yoo ta’u, yeroo hunda yeroo shaakaltu addunyaan si keessa jiruu fi naannoo kee jiru baay’ee salphaa ta’a.

Mee waliin haa ilaallu:

1. Yeroo muraasaaf dhaabachuuf mijataa ta’i!

Haalli xiqqoo yeroo si mudatu waan hamaa hin yaadin. Yeroo namni tokko sababa malee socho’u, waamicha murtii hamaa gochuuf ariifattee itti hin makamin. Kanaa mannaa, yeroo muraasaaf dhaabbadhuu hafuura dheeraa baafadhu.

Hafuura baafachuu. Hafuura baafachuu – Yeroon tasgabbiin yeroo dhiphina keessa jirtu yeroo dhiibbaa gaabbii irraa si oolchuu danda’a. Dhugaa dubbachuuf yeroo baay’ee falmii keessatti yeroo baay’ee tasgabbaa’u hunda caalaa humna guddaa fi dhiibbaa kan qabdudha. Kaan immoo gonkumaa tasgabbii hin eegan. Iyya, diraamaa, ittisa, weeraraa gara fuulduraa fi gara duubaatti ni eegu. Utaalanii qoccolloo keessa seenanii wal lolu jedhanii eegu. Dubbii haxxummaa ofirraa ittisuuf qophiidha. Garuu tasgabbiidhaan boqonnaa kee sana eeggachuu baannan dhuguma hidhannoo kee hiikkachuu dandeessisa. Akkasumas to’annaa jala si galchuu danda’u.

 2. Guddaa yaadi!

Mee daa’ima waggaa lamaa yeroo kanatti waan barbaadde hin arganne yaadi. Isheen aarii guddaa qabaatti! Rakkoon xiqqoo yeroo muraasaaf turtu kun sammuu ishee xiqqoo keessatti guddaadha. Sababiin isaas haala sana irratti ilaalcha waan hin qabneef. Garuu akka nama guddaatti caalaatti beekna. Mucaan waggaa lamaa kun gammachuu argachuuf wantoota biroo kudhan hedduu akka jiran hubanna. Hubadhaa, sun jechuun nuuf salphaadha. Ilaalcha guddaa qabna mitiiree? Garuu namni tokko yeroo nu mufachiisu, akka tasaa ammas ilaalcha xiqqoo qabna. Yakki yeroo muraasaaf turu xiqqaan kun guddaa fakkaata waan ta’eef iyyuu akka barbaannu nu taasisa! Aarii daa’ima waggaa lamaa wajjin wal gitu qabaanna.

Dhugaadha yoo guddaa yaadne wanti xiqqaan kun karoora guddaa wantootaa keessatti baay’ee xiqqaa akka ta’e hubachuu dandeenya. Humna keenyaaf gatii hin qabu. Kanaaf, yeroo hunda guddaa taʼuu, guddaa akka yaaduu fi ilaalcha kee balʼisuu akka qabdu of yaadachiisi!

 3. Garaagarummaa namootaa kabajuu.

Nama hin jaalanne yookiin walii hin galleef gaarummaa qabaachuun soba jechuu miti. Miira kee to’achuu fi waan sirrii hojjechuuf bilchina qabda jechuudha.

Akkasumas nama guutummaatti walii hin galle waliin wal qunnamsiisuun, ykn illee dhaabbata isaa dinqisiifachuun gonkumaa ni danda’ama. Dhimmoota hangas barbaachisaa hin taane irratti giddu galeessa ta’uuf waadaa yeroo galtu, akkasumas waa’ee waliigaltee dhabuu kee kan dhimma qabu kabajaan yeroo dubbattu, qaamoleen lamaan tasgabbaa’anii ayyaanaan gara fuulduraatti tarkaanfachuu danda’u. Adeemsa dheeraa yeroo tokko tokko ta’us gatii qaba.

Kanaafuu wanti naanna’u akka naannootti dhufu of yaadachiisuu qofa itti fufi. Namni biraa hammam xiqqaa akka ta’e agarsiisuudhaan namni of cimsee hin beeku. Namni tokko haala adda ta’een waan hojjeteef qofti dogoggora hin godhu. Addunyaa kana irratti karaan waan sirrii ta’e baay’eedha.

4. Gara laafina barbaadiitii bakka isaanii keessa of kaa’i.

Addunyaa har’aa hojiin itti baay’atu keessatti namoonni waa’ee waan hundumaa yaaddoo, sodaachuu, miidhamuu fi yaadni isaanii hihhiramuu barbaadu. Jechi gara laafina jedhu “waliin rakkachuu” jechuudha. Yeroo kophee nama biraa keessa of kaa’uu dandeessu, dhiibbaa dabalataa osoo hin godhin akka deebi’anii garee ta’aniif bakka isaaniif kennita.

Dhugaa dubbachuuf namni hundi yeroo tokko tokko ni mufata, aariis ni dhaba. Hundi keenya adda ta’uu keenya caalaa wal fakkaachuu keenya of yaadachiisi. Yeroo murtii dabarsuu of qabdu, dhuma hima tokkoo irratti “akkuma koo yeroo tokko tokko” itti dabali. Fakkeenyaaf:

Namni sun akkuma koo yeroo tokko tokko ni ariifata.

Inni akkas obsa dhabeessa, akkuma koo yeroo tokko tokko.

Isheen akkuma koo yeroo tokko tokko gara jabeessa ta’aa jirti.

Akkasumas yeroo dandeessutti namoota biroo hook irraa gadhiisuu filadhu.

5. Wantoota dhuunfaatti xiqqeessuu.

Waan hundumaa akka dhuunfaatti yoo fudhatte umurii kee guutuu ni mufatta. Sababni isaas hin jiru qofa! Yeroo dhuunfaa fakkaatuttillee namoonni sababa keetiin waan tokko hojjetan, sababa isaaniitiin waan hojjetan yeroo muraasa. Kun dhugaa ta’uu ni beektu. Wantoota namoonni sirratti dubbataniifi sirratti raawwatan hunda toʼachuu dadhabuu dandeessa taʼus, yaada isaanii dhuma hin qabne akka hin jeeqamne murteessuu dandeessa. Murtoo sana har’a ofii keetii murteessi.

Akka ciminaatti yoo ilaalle, amantaa fi amala namoota biroo irraa yeroo adda baatu bilisummaan guddaan sitti dhufu jira. Akkaataan namoonni si ilaalan rakkoo isaaniiti, akkamitti deebii kennitu kan kee ti.

6. Sirna ganama proactive kan guyyoota kee sirritti jalqabu uumuu.

Bilbila ykn email keessan ilaaluun guyyaa keessanitti hin ariifatinaa. Haala sammuu dhiphina qabuu fi gadhee namoota biroo bu’a qabeessa ta’een ilaaluu hin dandeenye of hin kaa’inaa. Sirna ganama kallattii sirrii ta’een akka sochootu yeroo fi bakka uumi.

Kutaan sirna ganama koo kunooti: Siree irraa ka’uu koo dura hafuura gadi fagoo 15 nan fudhadha, ka’ee nan hiixadha, achiis daqiiqaa 15f xiinxala.

Kana akka yaaltan, isin qormaata jireenya koo jijjiireera garuu guyyaatti hafuura gadi fagoo sadii fi daqiiqaa sadii qofa xiinxaluudhaan xiqqoo jalqabaa. Kanaaf guyyaa 30f kana raawwadhaa. Sana booda sirni guyyaa guyyaa kun yoo salphaa ta’e sirna kee irratti hafuura lama dabalataa fi daqiiqaa lama dabalataa dabali. Itti fufuun guyyaa tokko sammuudhaan yeroo jalqabdu, wanti naannoo kee jiru maal iyyuu yoo ta’e, tasgabbii keessoo fi bu’a qabeessummaaf bu’uura kaa’atta.

7. Filannoo fi filannoowwan fayya qabeessa ta’an fayyadamuudhaan dandamachuu.

Yeroo haalli dhiphina nu mudatu, yeroo baay’ee filannoowwan fayya-dhabeessa ta’aniin of tasgabbeessina ykn of tasgabbeessina — alkoolii dhuguu, nyaata salphaa sukkaara qabu nyaachuu, tamboo xuuxuu fi kkf. Kanaafuu akkaataa dhiphina itti dandamattuuf xiyyeeffannoo guddaa kenni, amala dandamachuu badaa immoo amala dandamachuu fayya qabeessa ta’een bakka buusi…

Bakka magariisa ta’e keessa deemsa godhaa. Shaayii magariisaa tokko tolfadhuu yaada kee waliin callistee taa’i. Muuziqaa namatti tolu tokko tokko dhaggeeffadhaa. Joornaalii kee keessatti barreessi. Hiriyaa dhihoo wajjin haasaʼi. Amalli dandamachuu fayya qabeessa taʼe jijjiirama fida. (Hub: Aniifi Maark kana caalaatti boqonnaa Of Jaalalaa “Wantoota Xixiqqaa Namoonni Gammachiisaa, Milkaa’oo Garaagarummaan Hojjetan 1,000” jedhu keessatti caalaatti mari’anna.)

8. Waan sirrii ta’e of yaadachiisi!

Dhuma irratti injifannoo xixiqqoo guyyaa guyyaan argattu fi wantoota xixiqqoo akka gaariitti deemaa jiran hunda irratti xiinxali. Taateewwan xixiqqoo guyyaa keessatti raawwataman kanneen shakkii tokko malee galateeffattu quba kee irratti lakkaa’i. Fakkeenyaaf:

Anii fi maatiinkoo har’a hojii fi mana barumsaa irraa nagaan mana geenye.

Aniifi haati manaakoo kolfa waliif qoodne.

Nyaanni keenya garaa keenya guute.

Sana booda fuulduratti kaffali — waan gaariin kee namoota biroof gaarummaadhaan akka yaaddu, namoota birootti gaarummaadhaan akka dubbattu, akkasumas namoota biroof waan gaarummaa akka hojjettu humna siif haa kennu. Gaarummaan yeroo baay’ee gaarummaa jireenyaatti akka gammadnu nu dandeessisuudhaan tasgabbii fida. Bu’aa muraasa namoonni kaan dhuma guyyaa isaanii irratti galateeffachuu danda’an uumi.

 9. Waan hundumaa fi namni hundi akka hafuura baafatu gochuu shaakali.

Jechoota kana yeroo dubbistu hafuura baafachaa jirta. Yeroo muraasaaf dhaabadhaa hafuura kana hubadhaa. Hafuura baafannaa kana to’achuu dandeessa, akkasumas akka saffisaa ykn suuta jedhu gochuu dandeessa, ykn akka barbaaddetti akka amala qabaatu gochuu dandeessa. Yookiin immoo uumamaan hafuura baafachuu fi hafuura baafachuu qofa of hayyamuu dandeessa. Haala jiru to’achuu ykn homaa gochuu osoo hin barbaachisin, somba kee akka hafuura baafatu qofa gochuun nagaa qaba. Amma kutaaleen qaama keetii kan biroo akka garba kee isa dhiphateetti akka hafuura baafatu gochuu yaadi. Isaan haa ta’an qofa, osoo isaan dhiphisuu ykn to’achuu hin barbaachisin.

Amma kutaa keessa jirtu keessa naanna’ii wantoota naannoo kee jiran hubadhu. Tokko fudhadhu, hafuura akka baafatu haa godhu. Kutaa si waliin jiru keessas, ykn mana tokko ykn gamoo tokko keessa, ykn manneen ykn gamoo dhiyoo jiran keessa namoonni jiraachuu hin oolan. Sammuu kee keessatti isaan yaadi, hafuura akka baafatan godhi.

Waan hundumaa fi namni hundi akka hafuura baafatu yeroo hayyamtu, akka isaan ta’an qofa hayyamta, sirriitti akkuma jirutti. Isaan to’achuun, waa’ee isaanii yaadda’uu ykn jijjiiruun si hin barbaachisu. Hafuura akka baafatan qofa hayyamta, nagaadhaan, akkuma jiranitti isaan fudhatta. Gadhiisuun kan jedhu kana. Shaakala jireenya jijjiiru ta’uu danda’a.

 10. Daangaa fayya qabeessaa fi madaalawaa ta’e diriirsuu fi kabachiisuu.

Miiraa fi fedhii kee caalaatti hubachuu shaakali. Yeroo fi haala fedhii nama biraa guutuuf itti aartu hubadhu. Gaaffii bilisaa si keessatti aarii uumuuf lakki jechuun suuta suutaan daangaa fayya qabeessa ijaari. Kun jalqaba irratti xiqqoo ofittummaa sitti dhagaʼamuu waan dandaʼuuf akka ulfaatu beekamaadha. Garuu yoo xiyyaaraan balaliite beekta ta’e, hojjettoonni xiyyaaraa imaltoonni namoota biroo, ijoollee ofii illee kunuunsuu isaanii dura haguuggii oksijiinii mataa isaanii akka godhatan qajeelfama akka kennan beektu. Maalif? Sababni isaas yoo dandeettii dhabde namoota biroo gargaaruu hin dandeessu.

Yeroo dheeraa keessatti daangaa fayya qabeessaa fi madaalawaa ta’e dursanii diriirsuu fi hojiirra oolchuun wantoota tola ooltummaa ofii keessanii fi namoota dhimmamaniif gochuu dandeessan keessaa tokko ta’a. Daangaaleen kun waan gaarii si keessaa guddisu fi kunuunsu — isa tasgabbaa’aa fi dandeettii guddaa qabu — kanaaf namoota siif baay’ee barbaachisoo ta’aniif waan gaarii ofii keetii qooddachuu dandeessa.

Amma dabareen keessan…

Eeyyee, tasgabbiin humna guddaa kee akka ta’u gochuun dabareen kee ti. Amalli nama biraa gara nama hin taaneetti si jijjiiru sababni akka hin jirre beekumsa jajjabeessaa hidhatee tasgabbii hafuura baafachuun dabaree kee ti…