Albert Einstein Eenyu Ture

Saayintistoota Beekamoo Badhaasa Noobeelii Injifatan Albert Einstein fa’a irraa maal baranna?

Saayintistoota jaarraa 20ffaa keessa dhiibbaa guddaa geessisan keessaa tokko kan ta’e Albert Einstein ogeessa fiiziksii ti’oorii relativiitii jedhu kan qopheesse ture.

By Biography.com

Albert Einstein Eenyu Ture?

Albert Einstein ogeessa herreegaa fi fiiziksii Jarmanii yoo ta’u, yaadota addaa fi waliigalaa relativity kan qopheessedha. Bara 1921tti ibsa bu’aa footoelektirikii kennuu isaatiin badhaasa Noobeelii Fiiziksii injifate. Waggoota kurnan itti aananiif Paartii Naazii Jarmaniin erga xiyyeeffatee booda gara Ameerikaa godaane. Hojiin isaa guddina anniisaa atoomikaa irrattis dhiibbaa guddaa geessiseera. Waggoota boodaatti, Einstein yaada dirree tokkummaa irratti xiyyeeffate. Ebla 1955 umrii isaa waggaa 76tti du’e. Fedhii gaaffii qabuun, Einstein akka waliigalaatti ogeessa fiiziksii jaarraa 20ffaa keessatti dhiibbaa guddaa geessise jedhamee fudhatama.

Waa’ee Albert Einstein Dhugaawwan Dinqisiisoo 7 (torba)

Albert Einstein’s ‘bara dinqii’ bara 1905, yeroo inni argannoowwan bu’uuraa fiiziksii ammayyaa warraaqsa fidan hedduu maxxansee waggaa 120 guuteera, kunis argannoo isaa beekamaa E=MC2 dabalatee.

Garuu yeroodhaaf yaada addaa (special relativity) cinaatti dhiifnee, waa’ee ogeessa saayinsii dhalootaan Jarmanii kanaa dhugaawwan dinqisiisoo ta’an haa ilaallu.

1. Einstein Baqataa Ture

Einstein yeroo Adolf Hitler bara 1933 aangootti ol ba’etti duraanuu ogeessa fiiziksii beekamaa ture. Akka Yihudii Jarmanitti garuu bilisummaan siiviilii isaa waan addaan citeef Akkaadaamii Saayinsii Prussian Barlinitti argamutti piroofeesara ta’uu isaa akka hin deebine dhorkame. Dirqiin mana isaa irraa kan ka’e Einstein Ameerikaatti baqatee Prinsiston, NJ qubate.

2. Dhiibbaa fi maallaqa isaatti fayyadamee baqattoota biroo gargaaraa ture

Sagantaan yookiin dhaabbileen gargaarsaa nageenya baqattoota isaa waliin jiraatan mirkaneessuu waan hin jirreef, Einstein dhimma kana harka isaa keessa galche. Innii fi haati warraasaa Yihudoota Jarmanii biroof iyyannoo viizaa kan dhiyeessan siʼa taʼu, baqattoota bulchiinsa Naazii baqachuufis dhuunfaan ragaa kennaniiru.

“As Prinsiston jiraachuun koo hireedhaan mirga argadheera,” jechuun xalayaa barreesseen, “Magaalaa yunivarsiitii xiqqoo kana keessatti sagalee jeequmsaa waldhabdee dhala namaa salphaatti seena. Kanneen hafan hundinuu qabsaa’anii fi rakkachaa osoo jiranii nagaa akkasii keessa jiraachuu kootti nan qaana’a jechuun ni danda’ama.”

 3. Bara 1933tti IRC hundeessuuf gargaareera

Ji’a July 1933tti gaaffii Einstein’n koreen artistoota, beektotaa fi hoggantoota siyaasaa Ameerikaa 51 of keessaa qabu walitti dhufanii Waldaa Gargaarsa Idil-addunyaa (ICC dura bu’aa) hundeessan. Isaan keessaa falaasamaan Joon Deewii, barreessaa Joon Doos Paasoosii fi hayyuun amantii Reenhold Niebuhr turan. Giiftii Duree Eleenor Roozvelt dabalatee lammiileen beekamoo biroo yeroo muraasa booda carraaqqii kana irratti hirmaatan.

Koreen kun waajjiraalee magaalaa New York keessatti 11 West 42 Street, Bryant Park irraa faallaa fi waajjira muummee IRC amma jiru irraa fagoo hin taane hundeesse. Ergamni isaas akkuma The New York Times July 24, 1933 gabaase, “Jarmanota imaammata sirna Hitler’n rakkatan gargaaruu” ture.

4. Sanyummaa irratti ifatti dubbata ture

Albert Einstein keessumaa haala sochii mirga lammiilee Ameerikaa keessatti sanyummaa irratti sagalee guddaa kan leellisu ture. Aktiivismiin isaas muuxannoo mataa isaa farra Yihudootaa fi walqixxummaa fi haqaa irratti amantaa gadi fagoo qabuun bocame. Sanyummaan “dhukkuba hamaa” Ameerikaa akka ture dubbateera.

5. Inni nama suuta hubataa ture

Ijoollummaa isaatti barsiisonni Einstein ijoollee baay’ee caalaa booda dubbachuu waan jalqabeef suuta jechuu danda’a jedhanii yaadan naannoo umurii sadii.

6. Barreessaa paatentii ta’ee osoo argannoowwan isaa beekamoo ta’an hojjechaa ture

Beekamaa ta’uu isaa dura Waajjira Paatentii Siwiizarlaand keessatti barreessaa ta’ee hojjechaa ture. Hojiin kun iyyannoo paatentii kalaqa haaraa qorachuu, jalqaba ta’uu isaanii sakatta’uu fi yaada kalaqtootaa eeguuf paatentiin ifa ta’uu isaa mirkaneessuu isa gaafata ture.

Yaadota bu’uuraa mataa isaa hedduu qopheessee maxxansee yeroo kana ture. Waajjira paatentii kana “mana qulqullummaa addunyaa sana kan ani yaada koo isa hunda caalaa bareedaa ta’e itti baafadhe” jedheera.

Albert Einstein Waajjira Paatentii Siwiizarlaand keessatti

Albert Einstein bara 1902 hanga 1909tti Waajjira Qabeenya Kalaqa Sammuu Siwiizarlaand Bern keessatti hojjete.Yeroo walfakkaatutti waraqaawwan saayinsii isaa bu’uuraa barreessaa fi maxxansaa ture.

7. Biyya Ingiliziitti Godoo Qarqara Galaanaa Jiru Keessatti Balaa Jalaa Dhokate

Einstein ammallee Jarmanii osoo jiruu qusannaan isaa akka fudhatamuu fi mana jireenyaa isaa akka saamamu taasiseera. Achiis bara 1933tti Naaziin ajjeechaa isaatiif maallaqa kan kennan siʼa taʼu, inniifi haati manaasaa Elsaa lubbuusaanii sodaatanii Jarmanii baqatan.

Galaanaan gara Ingilaanditti kan qaxxaamuran yoo ta’u, namni siyaasaa Oliivar Lookar-Laampsan, mana akka jiraatan isaaniif dhiheesse. Haa ta’u malee, badhaasa mataa isaanii irratti waan ta’eef, manni sun balaa guddaa akka qabu waan yaadameef, hiriyoonni gaa’elaa kun qarqara galaanaa fagoo jirutti mana mukaa dhoksaa keessa dhokatanii, eegdota hidhatanii isaan eegu qabatanii turan. Torban sadii mana mukaa keessa turan gara Ameerikaatti osoo hin deemin koolu galtummaa gaafachuun umurii isaa guutuu achi turan.

Addunyaa Du’aa keessaa Addunyaa Fayyaatiif Barbaadame

Lammiin biyya Germany Albert Einstein formuloota hedduu qopheessee Addunyaa barnootaaf gumaachuun abbaa fiiziksii (Father of Physics) jedhamee waamama. Foormulaa Saffisa Ifaa (Speed of light E= mc2) kan jedhu inni bara sana dhimma Saffisa ifaatiif kalaqe har’a kooriyaan, Ameerikaa miilla tokkoon ittiin dhaabaa jirtu kalaqa isaa jaarraa sanaati. Yeroo ammaa kanas Formuloota isaa keessaa tokko inni kalaqee du’e har’a Ameerikaan fayyadamuuf jecha hayyoota hedduu itti bobbaastee argannoo isaa kana bira ga’uudhaaf, namtichi kun yeroo foormulaa kana argate yookiin kalaqe tarii sagalee dhageessiseera yoo ta’e argachuu dandeenya jechuun meeshaa sagalee namaa qilleensa keessa barbaadu hojjechuun sagalee nama du’aa barbaacha isaa irra jiru jedhama. Namni kun Addunyaa kanaaf argannoowwan adda addaa gumaachuu irra darbee, har’a illee biyya namni fayyaan keessa jiraatutti du’aan isaa faayidaa guddaa akka kennuuf kalaqaa fi baasii guddaan itti baafamee barbaadamaa jiru kun akka qorannoon mul’isutti Sammuu isaa kanatti harka dhibba keessaa harka shan (5%) akka hin fayyadamnetu himama.

Seenaan Dhalootatti Darba

Jireenyi ati har’a jiraattu bor du’uuf utuu hin taane, du’i ati bor duutu jireenya kee boriitiif haa ta’u! Gochootni kee hammeenya hedduun dubbatamuu irra gochi kee gaariin tokkittiin dhalootaa dhalootatti darbee akka jiraatuuf waan dhalootni ittiin si waamu gabatee siidaa seenaa bu’uureffadhuutii isa irratti katabadhu. Siidaan seenaa hin jigu jigee hin barbadaa’u; abbaan yoo du’e ilmaantu dhufee kunuunsee isa itti aanutti dabarsa malee. Kanaaf atis ammaa eegalii waan tokko bu’uuressuun har’a qofaaf akka hin jiraanne murteessi!