Lola Bakka Bu’oota Masrii fi Itoophiyaa

Lola Bakka Bu’oota Masrii fi Itoophiyaa: Maaliif Namoonni keenya tokko tokko Masriin akka injifattu gargaaru?

The Egyptian Proxy War With Ethiopia: Why Are Some of Our People Helping Them Win?

Seensa: Walitti bu’iinsi Masrii fi Itoophiyaa maal irratti hundaa’a?

Hariiroon Masrii fi Itoophiyaa waggoota dheeraaf dhimma laga Abbayyaa (Nile River) irratti walitti bu’iinsa siyaasaa, dinagdee fi dippilomaasii keessa tureera. Dhimma kana keessatti wanti ijoo ta’e tokko bishaan laga Abbayyaa fi fayyadama isaa irratti biyyoonni lamaan ilaalcha garaagaraa qabaachuu isaaniiti.

Itoophiyaan biyya madda bishaan Abbayyaa keessaa humna guddaa argamsiistu yoo taatu, Masriin immoo jireenya hawaasa ishee keessatti bishaan laga Abbayyaa irratti hirkattummaa guddaa qabdi.

Itoophiyaan hidha guddicha haaromsaa (Grand Ethiopian Renaissance Dam – GERD) ijaaruun bishaan laga Abbayyaa irraa humna elektirikii maddisiisuuf tarkaanfii guddaa fudhatte. Hidhi kun Fulbaana 2025 baname.

Masriin garuu hidhi kun nageenya bishaanii fi fedhii ishee irratti dhiibbaa geessisuu danda’a jechuun yaaddoo qabdi. Itoophiyaan gama isheetiin hidhi kun bishaan laga Abbayyaa dhaabuuf osoo hin taane misooma biyyaatiif humna elektirikii oomishuuf kan ijaarame ta’uu ibsiti.

Garuu dhimma bishaanii qofa irraa kaanee walitti bu’iinsa biyyoota lamaanii hubachuun gahaa miti. Dorgommiin kun siyaasaa gaanfa Afrikaa, hariiroo biyyoota ollaa fi nageenya naannoo wajjin walitti hidhameera.

1. Masriin maaliif Itoophiyaa irratti dhiibbaa siyaasaa gochuu barbaaddi?

Masriin laga Abbayyaa irratti fedhii biyyaalessaa guddaa qabdi. Sababni isaas:

Bishaan laga Abbayyaa jireenya dinagdee Masrii keessatti gahee guddaa qaba.

Qonna Masrii bishaan laga kana irratti hirkattummaa guddaa qaba.

Bishaan irratti murtoo Itoophiyaan fudhattu irratti sagalee qabaachuu barbaaddi.

Dhiibbaa siyaasaa fi dippilomaasii naannoo keessatti qabdu eeggachuu barbaaddi.

Kanaaf, dhimma GERD irratti Masriin Itoophiyaa waliin marii seeraa fi waliigaltee cimaa barbaaddi. Itoophiyaan immoo mirga misoomaa fi fayyadama qabeenya bishaanii haqa qabeessa ta’e irratti xiyyeeffatti.

As keessatti gaaffiin guddaan ka’u: biyyoonni madda bishaanii fi biyyoonni bishaanicha itti fayyadaman akkamitti waliigaltee waloo uumuu danda’u?

2. Maalummaa Proxy War – Lolli bakka bu’ootaa

Proxy War jechuun lola biyyoonni lama yookaan isaa ol ta’an kallattiin wal loluu caalaa, gareewwan ykn biyyoota biroo karaa maallaqaa, meeshaa waraanaa, leenjii, odeeffannoo fi deeggarsa siyaasaa fayyadamuun dantaa isaanii ittiin eegan jechuudha.

Fakkeenyaaf:

Biyyi tokko garee siyaasaa biyya biraa keessa jiru deeggaruu dandeessi.

Garee hidhate tokkoof meeshaa waraanaa fi deeggarsa maallaqaa kennuu dandeessi.

Mootummaa tokko irratti dhiibbaa uumuu dandeessi.

Walitti bu’iinsa keessaa jiru fayyadamuun dantaa ishee guddisuu dandeessi.

Haa ta’u malee, Itoophiyaa keessatti gareewwan hidhatan hundi Masriin deeggaramu jechuun ragaa mirkanaa’e hin jiru. Himannaa akkasii tokko tokko mootummaa fi qaamolee siyaasaa irraa dhiyaatu; tokkoon tokkoon isaanii ragaa addaatiin qorachuun barbaachisa.

3. Masriin maaliif biyyoota naannoo Itoophiyaa jiran waliin hariiroo cimsachaa jirti?

Dorgommiin Masrii fi Itoophiyaa dhimma bishaanii qofa irratti hin daangeffamu. Hariiroon Masrii biyyoota gaanfa Afrikaa keessatti qabdu xiyyeeffannoo guddaa argateera.

A. Somaaliyaa

Masrii fi Somaaliyaan bara 2024 waliigaltee nageenyaa fi tumsa waraanaa cimsuuf waliigaltee mallatteessan. Bara 2025 keessa hariiroon biyyoota lamaan sadarkaa tumsa tarsiimoo irra ga’e.

Kunis yeroo Itoophiyaan Somaaliland waliin dhimma buufata galaanaa irratti waliigaltee waliif galuu yaalte turetti ta’uun isaa dorgommii siyaasaa naannoo caalaatti hammeesse.

Masriin Somaaliyaa waliin tumsa ishee cimsachuun dantaa nageenyaa fi siyaasaa ishee naannoo keessatti babal’ifachaa jirti.

B. Sudaan

Sudaan biyya laga Abbayyaa irratti Itoophiyaa fi Masrii waliin walitti hidhata qabduudha.

Masriin mootummaa waraanaa Sudaanii waliin hariiroo cimaa qabdi. Waraanni keessaa Sudaan keessatti bara 2023 jalqabame immoo nageenya naannoo irratti dhiibbaa guddaa uumeera.

Itoophiyaa fi Sudaan gidduuttis dhimma daangaa, Al-Fashaga, fi himannoowwan deeggarsa gareewwan hidhatanii irratti walitti bu’iinsi jira.

Kanaaf, Sudaan keessatti jijjiiramni siyaasaa kamiyyuu hariiroo Masrii fi Itoophiyaa irratti dhiibbaa qabaachuu danda’a.

C. Eertiraa

Eertiraan Itoophiyaa waliin seenaa walitti bu’iinsaa fi waliigaltee nagaas qabdi.

Masriin Eertiraa waliin hariiroo dippilomaasii, nageenyaa fi tumsa naannoo cimsatteetti.

Kanaaf, hariiroon Masrii, Eertiraa, Somaaliyaa fi Sudaan gidduu jiru Itoophiyaa biratti dhimma tarsiimoo fi nageenyaa ta’ee ilaalama.

Onkololeessa 4, 2026 Masriin, Eertiraan, Somaaliyaan fi Sudaan walgahii waloo El-Alamein keessatti gaggeessanii tumsa siyaasaa, dinagdee fi nageenyaa cimsuuf waliigalaniiru.

4. Gaaffii guddaa: Maaliif namoonni Itoophiyaa keessaa tokko tokko dantaa alagaa wajjin hiriiru?

Kun gaaffii mata duree kanaa keessatti baay’ee barbaachisaa ta’eedha.

Biyya tokko keessatti rakkoon siyaasaa, walitti bu’iinsi sabaa, haqni dhabamuun, hiyyummaan fi wal-amantaa dhabuu yeroo babal’atu, qaamoleen alaa haala kana fayyadamuuf carraa argachuu danda’u.

Namoonni Itoophiyaa keessaa tokko tokko maaliif dantaa alagaa wajjin hiriiru?

1. Sabboonummaa siyaasaa fi ilaalcha dhiphaa

Namni tokko fedhii garee siyaasaa isaa fedhii biyya isaa caalaa yoo ilaale, murtoo miidhaa waliigalaa fidu fudhachuu danda’a.

2. Mootummaa irratti mufii qabaachuu

Namoonni mootummaa isaanii irratti komii qabaachuu danda’u. Komiin isaanii tokko tokko haqaa fi dhugaa irratti hundaa’uu danda’a. Garuu mootummaa irratti mufachuun dantaa biyya biraa deeggaruu wajjin tokko miti.

3. Wal-amantaa dhabuu

Yeroo saboonni, amantoonni ykn gareewwan siyaasaa wal-amantaa dhaban, humnoonni alaa garaagarummaa kana fayyadamuuf carraa argatu.

4. Odeeffannoo sobaa fi waraana sammuu

Miidiyaaleen hawaasaa odeeffannoo sobaa, oduu qindaa’aa fi ergaa jibbiinsaa babal’isuuf itti fayyadamuu danda’u.

Namni tokko odeeffannoo tokko osoo hin qoratin fudhatee, dhugaa fi soba adda baasuu dadhabuu danda’a.

5. Fedhii dhuunfaa fi faayidaa siyaasaa

Namoonni tokko tokko aangoo, maallaqa ykn faayidaa dhuunfaa argachuuf humnoota alaa waliin hariiroo uumuu danda’u. Garuu namoota hundaaf sababa kana kennuun sirrii miti; gocha akkasii ragaan mirkaneessuun barbaachisa.

5. Itoophiyaa keessatti rakkoon keessaa jiru humnoota alaa akkamitti fayyadamuu danda’a?

Biyyi keessaa nagaa, wal-amantaa fi sirna siyaasaa cimaa hin qabne dhiibbaa alaa irraa miidhamuu dandeessi.

Fakkeenyaaf:

Walitti bu’iinsi keessaa xiyyeeffannoo mootummaa qabeenya misoomaa irraa gara nageenyaatti geeddara.

Walitti bu’iinsi saboota gidduu jiru tokkummaa hawaasaa laaffisa.

Dinagdeen yoo dadhabe, biyyattiin dhiibbaa dinagdee fi siyaasaa alaa caalaatti saaxilamti.

Gareewwan siyaasaa yoo waliigaluu dadhaban, humnoonni alaa garaagarummaa isaanii fayyadamuu danda’u.

Gabaasni Chatham House walitti bu’iinsi Tigray akka rakkoo naannoo bal’aatti babal’achuu danda’u, akkasumas dhimma Masrii fi Eertiraa keessatti ilaalcha tarsiimoo adda addaa akka jiru ibsa. Himannoowwan deeggarsa gareewwan hidhatanii irratti ragaa adda baasuunis barbaachisaa ta’uu akeeka.

6. Itoophiyaan maal gochuu qabdi?

Rakkoo kana furuuf waraana qofa irratti xiyyeeffachuun furmaata yeroo dheeraa miti. Tarkaanfiiwwan bu’uuraa barbaachisoo ta’an jiru.

1. Tokkummaa biyyaalessaa cimsuu

Saboonni Itoophiyaa keessa jiraatan hundi kabaja, mirga walqixxummaa fi carraa walqixaa argachuu qabu.

2. Haqa fi bulchiinsa gaarii mirkaneessuu

Mootummaan yakka raawwatame qorachuu, itti gaafatamummaa mirkaneessuu fi seera kabachiisuu qaba.

3. Marii siyaasaa babal’isuu

Gareewwan siyaasaa garaagaraa karaa marii fi waliigaltee rakkoo isaanii furuuf carraa argachuu qabu.

4. Dippilomaasii cimsuu

Itoophiyaan biyyoota naannoo ishee waliin hariiroo ijaaruu qabdi. Masrii dabalatee biyyoota laga Abbayyaa fayyadaman waliin waliigaltee haqaa fi waaraa barbaaduu qabdi.

5. Odeeffannoo sirrii babal’isuu

Lammiileen oduu argatan hunda amanuu dhiisanii, maddoota amanamoo irraa mirkaneeffachuu qabu.

6. Misooma dinagdee irratti xiyyeeffachuu

Dinagdeen cimaa, dhaabbileen hojii danda’an fi hawaasni nageenya qabu humna biyya tokkoo guddisu.

7. Dhugaan guddaan: Masrii waliin rakkoo qabaachuun uummata Masrii jibbuudha jechuu miti

Kun adda baafamuu qaba.

Uummanni Masrii fi uummanni Itoophiyaa diina uumamaa miti. Lamaan isaanii iyyuu nagaa, bishaan, nyaata, hojii fi jireenya gaarii barbaadu.

Rakkoon jiru ilaalcha siyaasaa, dantaa mootummaa, mirga bishaanii fi dorgommii tarsiimoo irratti hundaa’a.

Kanaaf, rakkoo mootummaa tokkoo sababeeffachuun uummata biyya sanaa jibbuun furmaata miti.

Itoophiyaanis dantaa ishee eeguu qabdi; akkasumas biyyoota laga Abbayyaa waliin fayyadaman waliin marii bu’a qabeessa gaggeessuu qabdi.

8. Xumura: Diinni guddaan yeroo tokko tokko rakkoo keenya keessaa dhalachuu danda’a

Yeroo biyya tokko keessatti walitti bu’iinsi keessaa hammaatu, humnoonni alaa dantaa isaanii milkeessuuf carraa argachuu danda’u.

Kana jechuun rakkoon Itoophiyaa hundi Masrii irraa dhufe jechuu miti. Rakkooleen siyaasaa, dinagdee fi nageenyaa Itoophiyaa keessa jiran sababa keessaa fi alaa hedduu qabu.

Garuu barumsi guddaan tokko jira:

Biyyi tokko yoo keessaa caccabde, humnoonni alaa dantaa isaanii ittiin milkeessuuf carraa argatu.

Itoophiyaan biyya saba hedduu, aadaa hedduu fi seenaa dheeraa qabduudha. Garaagarummaan keenya humna keenya ta’uu qaba; sababii walitti bu’iinsa keenyaa ta’uu hin qabu.

Namni biyya isaa jaallatu mootummaa isaa qofa hin deeggaru; haqa, nagaa, walqixxummaa, mirga namoomaa fi tokkummaa lammiilee hundaa deeggaruu qaba.

Biyya tokko ijaaruun nama tokko yookaan garee tokko injifachiisuu miti. Lammiileen hundi keessatti nagaan jiraachuu, carraa walqixaa argachuu fi egeree waliin ijaaruu danda’uu jechuudha.

Itoophiyaan nagaa keessaa, tokkummaa hawaasaa fi dippilomaasii cimaa yoo qabaatte, dorgommii naannoo keessatti dantaa ishee karaa nagaa fi seera qabeessa ta’een eeggachuu dandeessi.

Gaaffilee marii

  1. Masriin dhimma GERD irratti Itoophiyaa waliin waliigaltee seeraa cimaa barbaaduun maal jechuu dha?
  2. Rakkoon siyaasaa keessaa Itoophiyaa dantaa biyyoota alaa irratti dhiibbaa akkamii qaba?
  3. Tokkummaan saboota Itoophiyaa nageenya biyyaalessaa keessatti gahee akkamii qaba?
  4. Namni mootummaa isaa mormu tokko yeroo kam dantaa biyya isaa wajjin wal faallessuu danda’a?

 

 


Discover more from GAGGEESSUMMAA

Subscribe to get the latest posts sent to your email.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Discover more from GAGGEESSUMMAA

Subscribe now to keep reading and get access to the full archive.

Continue reading